Organik üretimde kullanılmasına izin verilmeyen ürün veya maddelerin (kalıntıların) ele alınması
Organik ve geçiş sürecindeki ürünlerde yapılan analizlerde tespit edilen ve organik üretimde kullanılmasına izin verilmeyen her türlü ürün veya madde ‘kalıntı’ olarak kabul edilmektedir. Analizlerde tespit edilebilecek kalıntıların kaynağı çoğunlukla pestisitler olmakla birlikte, pestisit olmayan ancak, organik üretimde kullanılmasına izin verilmeyen pek çok ürün ve madde kalıntı kaynağı olabilmektedir.
Aşağıda, Türk Organik Tarım Yönetmeliği, Avrupa Birliği Organik Tarım Yönetmeliği ve Birleşik Devletler Ulusal Organik Programı (USDA-NOP) özelinde, konuya ilişkin bazı önemli hususlar paylaşılmaktadır. Öncesinde önemli bazı tanımları da aşağıda bulabilirsiniz:
Pestisit: Zirai mücadele uygulamalarında kullanılan her türlü kimyasal maddedir.
Pestisit kalıntıları: Özellikle bitki koruma, veterinerlik ve biyosit olarak kullanımları sonucunda ortaya çıkabilecekler dahil, halihazırda veya daha önce bitki koruma ürünlerinde kullanılan aktif maddeler, metabolitler ve/veya aktif maddelerin parçalanma veya reaksiyon ürünlerinin bitkiler veya bitkisel ürünler, yenilebilir hayvansal ürünler, içme suyu veya çevredeki herhangi bir canlıdaki kalıntılarını ifade eder.
Tespit limiti (LOD-Limit of Determination): Analitik olarak geçerli kılınmış metotlarla tespit edilen ve değerlendirmeye esas en düşük kalıntı limitidir.
Maksimum Kalıntı Limiti (MRL-Maximum Residue Level): Bitkisel ve hayvansal kaynaklı gıda ve yemlerde pestisitlerin maksimum kalıntı limitleri hakkındaki (EC)396/2005 numaralı AB Yönetmeliği ile Türk Gıda Kodeksi Pestisitlerin Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliğe göre ürünlerde yasal olarak bulunmasına izin verilen en yüksek pestisit kalıntı limitini ifade eder.
Önlenemeyen bulaşma: Organik tarımda kullanılmasına izin verilmeyen bitki koruma ürünlerinin doğrudan veya dolaylı olarak kullanımının söz konusu olmadığı durumlarda, ürünün kendi yapısından kaynaklanan ve/veya toprak, su, hava yolu ile istem dışı olarak ürüne bulaşan aktif maddelerin varlığı, yani müteşebbis tarafından kirlenmenin önlenemediğinin kanıtlandığı durumdur.
27676 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan ‘Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Türk Yönetmeliği çerçevesinde T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, kontrol edilerek sertifikalandırılan organik bitkisel ürünlerin analiz sonuçlarının değerlendirilmesinde birlikteliğin sağlanması için ‘Kalıntı Kriterleri’ adlı rehber bir dokuman hazırlanmıştır.
Bu kalıntı kriterlerine göre; organik tarım kapsamında üretim/işleme/depolama/taşıma faaliyetlerinin mevzuatta belirtilen kurallara uygun olarak yapılması müteşebbis sorumluluğundadır. Söz konusu faaliyetlerin Yönetmeliğe uygun olarak yapılıp yapılmadığının belirlenmesi, düzenli kayıtların tutulması, sonuçların rapor edilmesi, gerek görülmesi halinde ürünün organik niteliğinin laboratuvar analizleri ile test edilmesi ise kontrol ve sertifikasyon kuruluşunun sorumluluğundadır.
Dokümanda, analizlerin organik tarım kontrolleri için etkili bir doğrulama metodu olduğu ancak tek başına, ürünün organik olup olmadığına karar vermek için yeterli olmadığı belirtilerek analizlerin, dokumanda belirtilen 8 kritere göre değerlendirilmesi gerektiği açıklanmaktadır.
Organik üretim ve organik ürünlerin etiketlenmesi ile ilgili, 30 Mayıs 2018 tarihli (EU) 2018/848 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Yönetmeliğinde, organik üretimde kullanılmasına izin verilmeyen ürün veya maddelerin kalıntıların varlığında izlenmesi gerekli adımlar ayrıntılı olarak ele alınmış ve tarafların sorumlulukları açıklanmıştır. İlgili esaslar, özet olarak aşağıda sunulmaktadır.
(EU)2018/848 Madde 29 (1) uyarınca; kontrol organı, organik üretimde kullanılmasına izin verilmeyen ürün veya maddelerin varlığına ilişkin doğrulanmış bilgiler aldığında veya bir müteşebbis veya grup müteşebbis tarafından bu konuda bilgilendirildiyse veya organik veya geçiş sürecindeki bir üründe bu tür ürünleri veya maddeleri tespit ettiğinde:
(a) (EU) 2018/848 sayılı Yönetmelik veya bu Yönetmelik uyarınca kabul edilen delege Yönetmeliklerine veya uygulama Yönetmeliklerine uygunluğu doğrulamak amacıyla derhal bir araştırma yürütür; bu araştırma, mümkün olan en makul süre içinde tamamlanır ve ürünün dayanıklılığı ve durumun karmaşıklığı dikkate alınır;
(b) araştırmanın sonuçları beklenirken, ilgili ürünlerin organik ürünler olarak Avrupa Birliği içinde piyasaya arz edilmek üzere üçüncü ülkeden ihracatını ve organik üretimde kullanılmasını geçici olarak yasaklanır. Müteşebbis ve grup müteşebbise bu bilgi iletilirken, uygunsuzluk hakkında yorum yapma fırsatı verilir.
(EU)2018/848 sayılı Yönetmelik Madde 29 (2) uyarınca; araştırma sonuçlarının, organik veya geçiş ürünlerin bütünlüğünü etkileyen herhangi bir uygunsuzluk göstermemesi durumunda, bu ürünlerin organik veya geçiş ürünler olarak kullanılmasına ve etiketlenmesine izin verilir.
Komisyon Uygulama Yönetmeliği (EU)2021/279– Madde 2 ’de kontrol organının, yukarıda belirtilen araştırmayı nasıl yürüteceği ve neleri belirlemesi gerektiği, müteşebbis veya grup müteşebbisin kontrol organına sağlaması gerekli bilgiler çok ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.
Araştırma kapsamında yapılan tüm harcamalar sorumlu müteşebbis veya grup müteşebbis tarafından karşılanır.
(EU) 2018/848 sayılı Yönetmeliğin 28(2) Maddesine uygun olarak, Müteşebbis veya grup müteşebbis izin verilmeyen ürün ve maddenin varlığından şüphelendiğinde ve şüphesini gideremediğinde, bunları doğrudan tespit ettiğinde veya kontrol organı tarafından bilgilendirildiğinde;
- Etkilenen ürünü tanımlamalı ve ayırmalıdır,
- Ürünü organik veya geçiş ürün olarak piyasaya sürmemeli ve,
- Şüphe ortadan kalkmadıkça ürünü organik üretimde kullanmamalı,
- Kontrol organı ile tam bir iş birliği içinde olmalı ve mevcut bilgileri sağlamalıdır.
Komisyon Uygulama Yönetmeliği (EU)2021/279 sayılı Yönetmelik Madde 2 (3) uyarınca araştırmanın en azından aşağıdakilere ait sonuçları vermesi hedeflenir:
- Organik ve geçiş ürünlerin bütünlüğü,
- İzin verilmeyen ürün veya etken maddelerin varlığının kaynağı ve nedeni,
- Gelecekte aynı uygunsuzluğun meydana gelmemesi için, müteşebbis veya grup müteşebbisin yerine getirmesi gerekli düzeltici, önleyici önlemler.
(EU)2021/279 Madde 2 (4) uyarınca kontrol organı, her araştırma için bir sonuç belgesi hazırlar ve müteşebbis veya grup müteşebbise sunar. Bu sonuç belgesinde, örneğin; araştırmaya konu olan uygunsuzluğun ve etkilenen ürünün izlenebilirlik özeti, kontrol organının vardığı sonuç ve bu sonuca varılmasındaki gerekçeler, aynı uygunsuzluğun tekrar etmemesi için müteşebbis veya grup müteşebbise düzenlenen düzeltici, önleyici faaliyetler ve yerine getirilmesi gerekli son tarihler vb. yer alır.
Organik üretimde izin verilmeyen kalıntılarının ele alınmasına ilişkin olarak Yönetmeliklerde belirtilen kurallar yanı sıra, güvenli bilgi kaynaklarını da takip etmenizi öneririz. Örneğin, IFOAM, Fibl
Birleşik Devletler Tarım Bakanlığı Ulusal Organik Programı (USDA-NOP), §205.671’ye göre Kalıntı analizi, Çevre Koruma Ajansı’nın belirlediği toleransın yüzde 5’inden daha yüksek seviyelerde yasaklı maddeler tespit ettiğinde, tarım ürünü satılmamalı, etiketlenmemeli veya organik olarak sunulmamalıdır. NOP Devlet yetkilisi veya sertifikasyon kuruluşu, yasaklı maddenin nedenini belirlemek amacıyla sertifikalı müteşebbise ilişkin bir araştırma yürütebilir.
USDA-NOP, Pestisit kalıntılarının değerlendirilmesinde yol gösterici olması için, NOP 2613 adlı rehber dokümanına sahiptir. Rehberde, kalıntıya dair her türlü senaryo düşünülerek kontrol organının ve müteşebbislerin izlemesi gereken adımlar çok net açıklanmaktadır.
Organik üretimde izin verilmeyen ürün ve maddelerin varlığında veya şüphelenildiğinde, kontrol organı ile müteşebbis veya grup müteşebbislerin işbirliği ve Yönetmelik kurallarının izlenmesi, kalıntının kaynağını tespit ve tekrarının önlenmesi için büyük önem arz etmektedir.