Organik tarım kurallarına uyulmaması/ihlali durumunda, kontrol ve sertifikasyon kuruluşları müteşebbise yaptırım uygular. Yaptırımlara hangi uygunsuzlukların neden olduğu ve yaptırım kategorileri aşağıda, örneklerle yönetmelik bazında açıklanmaktadır.
27676 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan ‘Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Türk Yönetmeliği’ Madde 42-Müteşebbisin sorumlulukları ve uygulanacak yaptırımlar (6)’ya göre; Kontrol ve sertifikasyon kuruluşu tarafından müteşebbise uygulanacak yaptırımlar, aşağıdaki maddelere göre uygulanır.
a) Müteşebbis, bütün organik tarım faaliyetlerinin izlenebilirliği ile ilgili her türlü kayıtları tutmak ve denetim esnasında kontrol ve sertifikasyon kuruluşuna ibraz etmek zorundadır. Belgelerin düzensiz veya yanlış tutulması durumunda, kontrol ve sertifikasyon kuruluşu eksiklik ve aksaklıkları müteşebbislere ayrıntılı ve yazılı olarak bildirir. Kontrol ve sertifikasyon kuruluşu eksiklik ve aksaklıkların düzeltilmesi için müteşebbise bir ay süre tanır. Bu süre sonunda tekrar kontrol eder. Eksiklik giderilmemiş ise kontrol ve sertifikasyon kuruluşu kendi kalite el kitabında belirtilen yaptırımları uygulanır.
b) Üretim aşamasında bu Yönetmelik hükümlerine aykırı uygulamaların saptanması halinde; organik tarım faaliyeti yapılan alanlar, hayvanlar, arılar ve su ürünleri geçiş sürecinde ise, kontrol ve sertifikasyon kuruluşu tarafından süre uzatılır, tamamlamışsa tekrar geçiş sürecine geçirilir ve müteşebbise yazılı olarak bildirilir. Uzatılan süresi sonunda bu Yönetmelik hükümlerine aykırı uygulamaları tekrarladığı tespit edilen müteşebbislerin sözleşmesi feshedilerek Bakanlığa bildirilir. İtiraz veya şikâyet halinde Bakanlık konu ile ilgili bilgi ve belgeleri ister ve inceleme başlatır. İnceleme neticesinde, müteşebbisin bu Yönetmelik hükümlerine aykırı uygulamaların kasıtlı olarak devam ettiğinin tespit edilmesi durumunda; Bakanlık müteşebbisi organik üretim yapma faaliyetinden beş yıl süre ile meneder ve tüm kontrol ve sertifikasyon kuruluşlarını bilgilendirir.
Organik üretim ve organik ürünlerin etiketlenmesi ile ilgili, 30 Mayıs 2018 tarihli (EU) 2018/848 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Yönetmeliği, 3 Nolu tanımlar maddesinde ‘uygunsuzluk’ tanımını açıklamıştır. Buna göre;
Uygunsuzluk; temel mevzuata uyulmaması veya temel mevzuat uyarınca kabul edilen yetki devrine dayanan (tamamlayıcı) Yönetmeliklere ve uygulama Yönetmeliklerine uyulmaması anlamına gelir.
Üçüncü ülkelerde organik sertifikalı operatörler ve operatör grupları ile organik ürünler üzerinde kontroller yapmaya yetkili kontrol makamlarının ve kontrol kuruluşlarının tanınmasına ilişkin prosedürleri, denetimlerine ilişkin kuralları ve bu kontrol makamları ve kontrol kuruluşları tarafından gerçekleştirilecek kontroller ve diğer faaliyetlerin kurallarını belirleyen, (EU) 2018/848 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Yönetmeliği’ni tamamlayıcı 13 Temmuz 2021 tarihli (EU) 2021/1698 sayılı yönetmelik, Madde 22 uyarınca; kontrol ve sertifikasyon kuruluşları, üretim, hazırlama ve dağıtım aşamalarından herhangi biri boyunca organik veya geçiş sürecindeki ürünlerin bütünlüğünü etkileyen bir uygunsuzluk durumunda alınacak önlemlerin genel önlem (yaptırım) kataloğunu ortaya koyar ve ürünlerin etiket ve reklamlarında, uygun olmayan ürünler üzerinde organik üretime atıfların yer almamasını garanti altına alınmasını sağlar.
Bu önlem kataloğu, (EU) 2021/1698 sayılı Yönetmelik Ek IV’te belirtilen unsurlara dayanır. Kısaca;
Minör uygunsuzlukta, organik veya geçiş sürecindeki ürünün bütünlüğü halen etkilenmemektedir,
Majör uygunsuzlukta, organik veya geçiş sürecindeki ürünün bütünlüğü etkilenmektedir, ancak etkilenen ürün izlenebilirlik sisteminde tedarik zincirinde halen tespit edilebilmektedir,
Kritik uygunsuzlukta, organik veya geçiş sürecindeki ürünün bütünlüğü etkilenmektedir ve etkilenen ürün izlenebilirlik sisteminde tedarik zincirinde tespit edilememektedir.
(EU) 2021/1698 sayılı Yönetmelik Ek IV, Bölüm B uyarınca; Zorunlu olarak önlemler kataloğunda yer alan uygunsuzluk durumlarının listesi ve ilgili sınıflandırma yayınlıdır. Bu liste aşağıdaki gibidir. Örneğin GDO’ların kasıtlı kullanımına, kontrol ve sertifikasyon kuruluşu minör veya majör uygunsuzluk kategorisi belirleyemez, bu listeye göre kesinlikle ‘kritik’ uygunsuzluk kategorisi belirlenmelidir.
| Uygunsuzluk | Kategori |
|---|---|
| Girdi ve çıktı hesaplaması arasında önemli sapma (kütle denkliği) | Major |
| (EU) 2018/848 sayılı Yönetmeliğe uygunluğu gösteren kayıtlar ile mali kayıtların bulunmaması | Kritik |
| Eksik kayıtlara yol açan kasıtlı bilgi ihmali | Kritik |
| Organik ürünlerin sertifikasyonu ile bağlantılı belgelerde tahrifat | Kritik |
| Statüsü düşürülen ürünlerin organik olarak kasıtlı olarak yeniden etiketlenmesi | Kritik |
| Organik ürünlerin geçiş statüsündeki veya organik olmayan ürünlerle kasıtlı olarak karıştırılması | Kritik |
| (EU) 2018/848 sayılı Yönetmeliğe göre izin verilmeyen maddelerin veya ürünlerin kasıtlı kullanımı | Kritik |
| GDO’ların kasıtlı kullanımı | Kritik |
| Müteşebbis, kontrollere tabi tesislere veya mali kayıtlar dahil olmak üzere muhasebe kayıtlarına erişimini reddediyor veya kontrol makamının veya kontrol organının numune almasına izin vermiyor | Kritik |
ABD Tarım Bakanlığı-USDA Ulusal Organik Programı (NOP = National Organic Program), uygunsuzluk tanımını, ‘olumsuz eylem’ tanımı içinde kullanarak geliştirmiştir.
Olumsuz eylem: Sertifikasyonu, akreditasyonu veya Kanuna tabi bir kişiyi olumsuz etkileyen bir uygunsuzluk kararıdır, bu kararlar: önerilen bir askıya alma veya iptal; sertifikasyon, akreditasyon veya eski haline getirmenin reddi; bir durdurma ve vazgeçme bildirimi veya sivil bir ceza dahil.
USDA NOP Yönetmeliği içerisindeki ilgili Yönetmelik maddeleri yanında, özellikle rehber dokümanlarında olumsuz eylemler ve izlenmesi gerekli süreçler adım adım çok ayrıntılı anlatılmaktadır.
NOP 4002 USDA Organik Yönetmeliklerinin Uygulanması: Ceza Matrisi,
NOP 2605 Askıya Alınan Operasyonların Yeniden Başlatılması.
Ek olarak; NOP Yönetmeliği § 205.501 (a) (15) uyarınca; kontrol ve sertifikasyon kuruluşu, sertifikalandırdığı her işletme için Organik Bütünlük Veritabanında güncel ve doğru veriler tutmak zorundadır. Sertifika reddi ve uygunsuzluk bildirimleri, uygunsuzluk düzeltmeleri, önerilen askıya alma veya iptal ve askıya alma veya iptal durumları kısa süre içinde NOP Organik Bütünlük Veritabanında, kontrol ve sertifikasyon kuruluşu tarafından belirtilmelidir.